Noord-Brabant is doordesemd van het katholicisme. Het ‘rijke roomse leven’ zit diep verankerd in de lokale gemeenschappen. Het ooit vanuit de kerk opgezette verenigingsleven bloeit er volop. Ook de voor Nederland zo kenmerkende coöperatieve bedrijfsvorm heeft in Brabant zijn wortels liggen. Met dank aan de paters, fraters en zusters die actief waren in het onderwijs en het culturele leven, en in vele dorpen en steden een bindende factor waren.

Maar net als elders in Nederland is de dominante positie van de kerk in Brabant sterk geërodeerd. Gewoon een teken des tijds. De ontkerkelijking heeft sterke invloed op het katholieke weefsel in de provincie. Kijk alleen al naar de tientallen kloosters, kerken en parochiehuizen. Nieuwe priesters en zusters melden zich niet en inmiddels wordt veel markant katholiek erfgoed met leegstand bedreigd. Alleen in Brabant gaat het al om naar schatting 70 kloostergebouwen.

De voortgaande vergrijzing onder het gedecimeerde aantal broeders en zusters helpt niet mee. De laatste levensfase is nu eenmaal niet het aangewezen moment om zekerheden overboord te zetten. De wens om in rust te sterven domineert het denken. Daarnaast is er een financieel probleem; de congregaties hebben eenvoudigweg niet de middelen om hun vele gebouwen goed te beheren. Het vooroordeel van 'rijke' roomse kerk behoeft op lokaal en provinciaal niveau zeker enige nuance. Wat dreigt is een keuze tussen sloophamer of verpaupering; een keuze die door veel Brabanders – hoewel niet meer praktizerend katholiek – als ongewenst wordt beschouwd.

Een uitweg is van buitenaf een alternatief te bieden voor de gebouwen. Een nieuwe bestemming, maar wel één die recht doet aan de identiteit en waarden van de oorspronkelijke eigenaren. Dus geen disco of het zoveelste trendy appartementencomplex in een voormalig klooster, maar een invulling die veel dichter staat bij maatschappelijke functies zoals zorg, ambacht en onderwijs.

Agro & Co Brabant is al enkele jaren erg actief of dat gebied. Niet vanuit een soort conserveringsdrang, maar omdat ze ervan is overtuigd dat een geloofwaardige invulling een economische stimulans kan betekenen voor het buitengebied.

Kijk naar ZIN in Vught, waar mensen kunnen reflecteren over de relatie zingeving-werk. In de tien jaar van zijn bestaan heeft ZIN zijn waarde(n) bewezen. Het complex versterkt de innerlijke mens en levert een economische bijdrage aan zijn directe omgeving. ZIN als win-win.

De realiteit gebiedt wel te zeggen dat veel ordes en congregaties huiverig zijn een dergelijke stap te zetten. De angst om op je oude dag overgeleverd te worden aan de wetten van de markt speelt daarin sterk mee. Om de geestelijken en lekebroeders en –zusters te overtuigen is tijd nodig en zorgvuldige communicatie. Dus had op 21 januari in Klooster Glorieux (Eindhoven) de studiedag ‘De toekomst van de Brabantse kloostergebouwen’ plaats. Alle betrokkenen kregen daar de ruimte hun ideeën, verwachtingen en zorgen te verwoorden.

De dag, meegeorganiseerd door de Konferentie Nederlandse Religieuzen (KNR) en de Provincie Noord-Brabant, had tot doel vertrouwen te wekken. Dat de mensen die het aangingen niet het gevoel hadden dat er over hen, maar vooral met hen beslist zou worden. In die zin is de bijeenkomst een succes te noemen. Bij Agro & Co en de provincie kwamen verschillende verzoeken binnen om verder over het onderwerp te praten.

Om een goed inzicht te geven in het gevoelige en complexe proces rond de herbestemming van geestelijk erfgoed stelde Coenraadts Communicatie het boekwerk De Steen samen. De basis is een reeks interviews, onder andere met de sprekers op de studiedag. Daarnaast zijn een drietal cases opgenomen van succesvolle transformaties: het eerder genoemde ZIN in Vught, de overdracht van het Udense Kruisherenklooster aan het Lieve Vrouwenplein aan BrabantZorg en de overgang van Klooster Glorieux (Zusters van Barmharigheid) naar Zorgcomplex Glorieux.

Het 43 pagina’s tellende naslagwerk is op te vragen bij Agro & Co Brabant (Postbus 5067, 5004 EB Tilburg / info@agro-co-brabant.nl).